Planeet Bleautenbil

“If I were not an atheist, I would believe in a God who would choose to save people on the basis of the totality of their lives and not the pattern of their words. I think he would prefer an honest and righteous atheist to a TV preacher whose every word is God, God, God, and whose every deed is foul, foul, foul”

Isaac Asimov was een van de schrijvers die hun eigen universum ontwierpen.

Hij introduceerde de zijne met de eerste aflevering van Foundation. Een Galactische Rijk in een verre toekomst dreigt onder z’n eigen gewicht in te storten, maar Hari Seldon, de Einstein van zijn tijd, ontwikkelt een methode om de toekomst te berekenen.

Het epos is in z’n totaliteit misschien gedegen in elkaar gezet, maar er zit een taaie korst omheen. Als variatie op de thema’s clair voyance en koffiedik kijken is het zeer zeker origineel te noemen. Maar Asimov’s grote galactische rijk in een heelal dat verder gespeend is van niet-menselijke levensvormen was bij aanvang al ouderwets. Met de Star Wars saga wist George Lucas een een indrukwekkend en vooral aannemelijk stuk verre toekomst te tonen. Dat beeld krijg ik bij Asimov veel minder.

Ik moet er bij vermelden dat ik een andere superroman, Dune, ook niet om doorheen te komen vind.

Typisch Foundation achtige taferelen.
In zijn I, robot serie zit naar mijn idee veel meer bezieling. Het kader voor deze verhalen vormde Dr Susan Calvin, een robopsychologe (!) die in haar nadagen aan een journalist haar levensverhaal vertelt.

Asimov bedacht vanaf zijn eerste robotverhaal een frame dat hij in alle jaren daarna consequent gebruikte; een wet die in positronische breinen wordt ingebouwd om te voorkomen dat robots in hun zielloos mechanisme mensen onbedoeld kwaad zouden kunnen doen:

1. 1. A robot may not injure a human being or, through inaction, allow a human being to come to harm.
2. 2. A robot must obey any orders given to it by human beings, except where such orders would conflict with the First Law.
3. 3. A robot must protect its own existence as long as such protection does not conflict with the First or Second Law.

Een slim concept, want het stelde Asimov op wetenschappelijk verantwoorde wijze in staat dooie automaten wat spannender te laten zijn. Robots die overspannen raken als ze voor een onoverkomelijk dilemma komen te staan (‘moet een robot regel 1 negeren en een mens doden als daarmee de levens van twee anderen gered kan worden?) De novelle Bicentennial Man (1976) is hierin opmerkelijk omdat het gaat over een zichzelf perfectionerende androïde die een rechtszaak tegen de mensheid aanspant om als gelijkwaardig aan de mens erkend te worden. Een sentimenteel, maar toch mooi gegeven.

In 1953 schreef Asimov een roman in een reactie op redacteur John W Campbell’s overtuiging dat scifi niet echt geschikt was voor kruisbestuiving. Waarop Asimov prompt met een scifi detective kwam: Caves of steel.

Maar het boek was veel meer dan dat. Het behandelde zaken als fobieën en culturele verschillen en ook ethiek: het dilemma of je een robot die fysiek niet van een mens is te onderscheiden en, wat een onzalige gedachte, intelligenter is, wel of niet voor vol aan moest zien. Politieman Elijah Baley heeft daar met zijn ingeboren afkeer van robots veel moeite mee (hoe zijn tijdgenoten robots behandelen is te vergelijken met de verstandhouding blanke Amerikanen en negerslaven) en wordt aldus voor de nodige morele dilemma’s geplaatst wanneer hij voor de moord op een belangrijk persoon samen moet werken met de meest geavanceerde robot tot dan toe: R. Daneel Olivaw. Aanvankelijk heeft Lije niet eens door dat de man tegenover geen echt mens is. Daneel eet bij de Baleys thuis gewoon mee aan tafel, al gaat hij later wel naar de badkamer om een gevuld plastic zakje uit zijn maag te halen en weg te gooien. En een logeerbed hoeft hij niet, hij gaat in een stoel zitten en zet zichzelf op stand-by. Daneel is knap en sterk en heeft zelfs haar op zijn armen. Elija mag hem niet zo.

Caves of steel is een uitstekende roman die nog niets aan frisheid heeft ingeboet en op gedetailleerde wijze een complexe, angstaanjagende maar niettemin levendige (overbevolkte) samenleving schetst en waarin het ongewone duo Baley en R. Daneel Olivaw een gedegen combinatie vormt.

Er kwam een vervolg, The naked sun, en daarna nog een deel, The robots of dawn.

De wereld en haar sociale structuur worden in Caves of Steel gedetailleerd weergegeven. Niet alleen dat maakt het boek interessant – Asimov was behalve fantast ook wetenschapper – maar ook de psychologische elementen erin. Elijah en R. Daneel groeien langzaam naar elkaar toe waarbij Daneel soms gevaarlijk dicht bij menselijke gevoelens komt.

Nog interessanter werd deel II; The Naked Sun. Zo overbevolkt als de aarde is – overkoepelde steden waardoor de bewoners de echte zon nooit zien – zo leeg is de aardse kolonie Aurora. Daar wonen de rijken in huizen met kilometers grote landerijen er omheen. Op aardbewoners kijken ze neer en weigeren hen tot hun planeet toe te laten. Contact met elkaar hebben ze alleen via een holografisch webcam systeem. De Auroreanen hebben geleidelijk aan ook een afkeer van elkaars nabijheid ontwikkeld, en hebben alleen via een holografische beeldtelefoon – een soort webcam dus – contact met elkaar. Fysiek in elkaars nabijheid vertoeven is een taboe geworden. Als Baley en Olivaw er een moord moeten onderzoeken, stuit hun lijfelijke aanwezigheid dan ook op grote weerstand. Maar een moord op Aurora is ongehoord, je kunt iemand niet via het tv circuit vermoorden, en het is ook uitgesloten dat er een huisrobot voor gebruikt is, vanwege de ingebouwde roboticawetten. Dus moet het speurdersduo de zaak oplossen.

.
Feitenlijk lopen alle personages in het boek – met uitzondering van kouwe kikker Daneel – rond met extreme fobieën. Baley, die zich op een nacht onder de blote sterrenhemel van Aurora waagt, raakt ten prooi aan de effecten van agorafobia – ruimtevrees. Terwijl Auroreanen op hun beurt knettergek zouden worden in de claustrofobische aardse steden met hun krioelende massa’s en rollende wegen.
(Die wegen zijn knap geconstrueerd, ze bestaan uit smalle stroken die aan de buitenkant in normaal wandeltempo voortbewegen, en naar het midden toe steeds sneller gaan. Het overstappen naar een snelstrook vereist de nodige handigheid, wat blijkt uit een scene waarin de twee iemand achtervolgen. (Deze afbeelding is een getrouwe weergave maar schiet hevig tekort, zoals wel vaker bij jaren 50 scifi illustraties)
Overigens was het idee van rolwegen niet origineel; in 1924 was er voor de stad Atlanta al een ontwerp gemaakt.

Asimov is voor mijn gevoel niet altijd consequent. Zijn overbevolkte aarde herbergt 8 miljard mensen. Is dat zo veel dat het gigantische, overkoepelde en gedeeltelijk ondergrondse steden vereist? Met 6,5 miljard zitten wij daar al niet zo ver meer van af, maar echte caves of steel zijn nog niet te bespeuren.
Wat logischer is de voedselbron voor Asimovs miljarden. Gist, dat met allerlei toevoegingen de voedingswaarde en smaak van sudderlapjes en stamppot en ijstaart evenaart. Natuurlijke dingen als fruit zijn er wel, maar een luxe die men zich maar heel af en toe kan veroorloven.
Ik vind gist een vreemde keuze, al is het wel iets wat zich makkelijk en op grote schaal laat kweken. Misschien waren sojabonen Asimov onbekend, of vond hij dat juist een afgezaagd idee.

In deel 3, Robots of dawn, keren Elija en Daneel terug naar Aurora. Ditmaal is er een robot van het type Daneel Olivaw vermoord. R. Jander Pandell was door een kennis aan Gladia uitgeleend.
Asimov is verweten dat hij preuts is. Maar Robots of dawn behandelt wel degelijk seksuele zaken. Er wordt zelfs gesuggereerd dat de dames op Aurora – allemaal alleen wonend, ook de getrouwden – gebruik maken van robots. En dan niet alleen voor het stofzuigen en ramen zemen. Aangezien Jander Panell van hetzelfde type als R. Daneel Olivaw was, vraag je je af met welk handig huishoudelijk tooltje robot Jander was uitgerust. Hij, want Elija krijgt productiecollega Robot Daneel een keer in een gemeenschappelijke doucheruimte zien. Alles blijkt er op en eraan te zitten, inclusief schaamhaar.

Verder is het ook grappig dat de moordverdachte in the Naked Sun, Gladia Delmarre, aanvankelijk hysterisch wordt als aardbewoner Baley tijdens een ondervraging te dicht bij komt, maar nadat ze terug is gevlucht naar haar veilige beeldschermpresentatie, stapt ze in het zicht van de huiscamera’s  zonder enige gêne naakt onder de douche vandaan – iets waar R. Daneel niet van verblikt of verbloost, Elija des te meer.
Voor Gladia is dit echter volkomen normaal. Zij gaat uit van de gedachte dat Baley niet de echte Gladia ziet, maar een indirecte verschijning, een afspiegeling.
Je vraagt je daarbij af hoe de Auroreanen pornofilms ervaren. Misschien vinden ze er niks aan.
(Ik herinner me vaag dat het onderwerp een keer ter sprake komt maar weet geen details meer)
Baley’s preutsheid is ook opmerkelijk. Op zijn wereld leeft iedereen min of meer als sardientjes in een blik. Je zou verwachten dat men makkelijker met elkaars naaktheid omgaat omdat het moeilijker te vermijden is. Maar op de Aarde zijn de zeden juist strenger dan ooit.
Ik denk dat Asimov dat goed gezien heeft, ook in onze tijd beginnen we elkaar flink in de weg te lopen, en neemt de hang naar puriteinsheid alleen maar toe. Het bloot, of schijn-bloot in deze tijd (het exhibitionistische nippleslip verschijnsel b.v.) lijkt een tegenreactie, maar het is de vraag hoe lang dat gehandhaaft blijft. Ik vrees dat het uiteindelijk wereldwijd uit zal monden in fysieke en seksuele repressiviteit zoals we die in fundamentalistische moslimlanden volop in praktijk zien.

Fobiën. Het schijnt dat Asimov zelf last had van claustrofobie. Met dergelijke psychotische en psychosomatische eigenschappen deed hij in 1941 al iets interessants, hij presenteerde een fobie in optima forma in het korte en bekroonde verhaal Nightfall. Waarmee hij en passant de ’social science fiction’ introduceerde. Het gaat over een stelsel met zes zonnen, waardoor het op de planeten nooit donker is. Het verhaal is gebaseerd op een uitspraak van Ralph Waldo Emerson:

If the stars should appear one night in a thousand years, how would men believe and adore, and preserve for many generations the remembrance of the city of God!

Wetenschappers hebben berekend dat binnenkort iets zal plaatsvinden waar de bewoners van Lagash zich geen voorstelling bij kunnen maken: een totale zonsverduistering. De vorige was meer dan twee millennia geleden, en daar is een legende uit ontstaan waarin verhaald wordt over sterren die ‘een vloedgolf van vuur teweeg brachten’. Vrijwel niemand gelooft dat, maar astronomen en archeologen weten dat iets lang geleden de toenmalige beschaving op Lagash vernietigde. De wetenschapswereld is er onderling dan ook hevig over aan het bekvechten. Tot de zonsverduistering plaatsvindt.

Hoewel onvermijdelijk met zo’n onderwerp zit Nightfall, net als Foundation, vol wetenschappelijk geouwehoer. Het einde is echter behoorlijk spectaculair en indringend.
Asimov werkte het later uit tot een volledige roman, een onvergeeflijke fout (net als Clarkes uitmelkerij van het Sentinelgegeven).

Hij was veelzijdig, plaatste in Ellery Queen’s Mystery Magazine, publiceerde verzamelingen limericks van hemzelf en anderen, humoristische seksuele handboeken en heeft ook veel populistisch-wetenschappelijke boeken en essays geschreven.
Kurt Vonnegut: “How does it feel to know everything?”
Asimov: “I only know how it feels to have the reputation of omniscience— Uneasy.”

Kritiek was er ook. Te veel dialogen, te weinig actie, nauwelijks aangeklede karakters, vrijwel lege decors en podiums, te weinig sex, geen krachtige vrouwelijke personages, een opvallende afwezigheid van niet-menselijke intelligentieën en te gedateerd (voor de in de verre toekomst gesitueerde Foundation roman computers met ponsbanden handhaven getuigde zelfs in de jaren 40 en 50 van weinig visie)

I made up my mind long ago to follow one cardinal rule in all my writing – to be clear. I have given up all thought of writing poetically or symbolically or experimentally, or in any of the other modes that might (if I were good enough) get me a Pulitzer prize. I would write merely clearly and in this way establish a warm relationship between myself and my readers, and the professional critics – Well, they can do whatever they wish.

Dr Susan Calvin is wel degelijk een krachtige dame, maar ze had evengoed van het mannelijk geslacht kunnen zijn. En Gladia Delmarre is juist weer verre van seksloos. Maar goed, het had allemaal best wat beeldender mogen zijn- met een scene waarin een robot op positronisch perfecte wijze een vrouw bevredigt, bij voorbeeld.
Over BEM’s (Bug Eyed Monsters):

his reluctance to write about aliens came from an incident early in his career when Astounding’s editor John Campbell rejected one of his early science fiction stories because the alien characters were portrayed as superior to the humans.

Wat Campbell natuurlijk niet zag, was dat Asimov’s zijn menselijke en kunstmatige personages flink stereotyp neerzette…kinderen van hun tijd als ze waren.
Toch vind ik het knap om met al die gebreken uit te groeien tot een legendarisch en alleszins verteerbare schrijver.

Isaac Asimov was een atheïst, maar niet fanatiek.

“Hell is ‘the drooling dream of a sadist’ crudely affixed to an all-merciful God; if even human governments were willing to curtail cruel and unusual punishments, why would punishment in the afterlife not be restricted to a limited term?”

- wordt vervolgd -

©2009dedeurs